ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑԻ
Յիսուս Քրիստոսի երկու առաքեալները՝ Սուրբ Թադէոս եւ Սուրբ Բարթողոմէոս կը ճանչցուին Արեւելեան Անատօլուի մէջ իբրեւ հիմնադիրները Հայ Եկեղեցւոյ շուրջ 55 թուին։ Կապադովկեան Կեսարիոյ մէջ եպիսկոպոս ձեռնադրուած Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորչի առաքելութեամբ 301 թուին Հայ Եկեղեցին եղաւ պետութեան կողմէ ճանաչում գտած առաջին եկեղեցին։ Ղպտիի, Էրիթրէի, Եթովպիոյ, Հնդկաստանի եւ Ասորի Ուղղափառ եկեղեցիներու կողքին Հայ Եկեղեցին կը պատկանի Արեւելեան Ուղղափառ Եկեղեցիներուն ընտանիքին։

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՐԻԱՐՔՈՒԹԻՒՆ
Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռը Ս. Էջմիածնի Կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռի (Հայաստան), Անթիլիասի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսական Աթոռի (Լիբանան) եւ Սուբ Երուսաղէմի Պատրիարքական աթոռներու նման Հայ Եկեղեցւոյ չորս նուիրապետական աթոռներէն մին է։ Եօթանասունեւերեք եպիսկոպոսներ կը շարունակեն ծառայել ի սփիւռս աշխարհի յիսունեւերկու առաջնորդական թեմերու մէջ։ Պոլսոյ Հայ Եկեղեցւոյ համայնքի պատմութիւնը կ՚երթայ մինչեւ Դ. դար երբ Հայ վանականներ յաճախ կ՚այցելէին եւ աւելի յետոյ կը հաստատուէին Արեւելեան Հռովմի մայրաքաղաքին շուրջ նորահաստատ վանական միաբանութեանց շարքերուն մէջ։ Այբ ու Բենի հնարիչ Սուրբ Մեսրոպ (362 - 440) պատմական այցելութեամբ եկած է Բիւզանդիոն, որուն յաջորդած՝ վանականներէ եւ դպիրներէ բաղկացեալ առաջին համայնքի կազմութիւնը Ե. դարուն։ Յետ այսորիկ Պոլսոյ մէջ միշտ գոյութիւն ունեցած է Հայ Եկեղեցւոյ համայնք մը։ Պոլսոյ եպիսկոպոսական Աթոռը հաստատուած է Ժ. դարուն Բիւզանդիոնի Լատին Թագաւորութեան շրջանին։ Օսմանեան Թուրքերու կողմէ Պոլսոյ գրաւումին (1453) յաջորդող օրերուն Ֆաթիհ Սուլթան Մեհմէտ Բ. Պուրսայի Արքեպիսկոպոս Յովակիմը ճանչցած է, որպէս Օսմանեան Կայսրութեան Արեւելեան Ուղղափառ Քրիստոնեայ հպատակներուն Պատրիարք (1461)։ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին Պատրիարքական Աթոռի հոգեւոր իրաւասութիւնը կը տարածուէր Արեւելեան Աանատոլուէն մինչեւ Հիւսիսային Ափրիկէ , Թրակիայէն մինչեւ Եւրոպա եւ աւելի յետոյ դէպի արեւմուտք Ամերիկայի նորահաստատ Հայ համայնքներու վրայ։ Ներկայիս Պատրիարքական Աթոռը հոգեւոր առաջնորդն է Թուրքիոյ եւ Կրէտէ Կղզիի Հայ Եկեղեցւոյ համայնքներուն եւ կը պահէ իր զգացական կապը Հայ Սփիւռքի տառածքին իր ծննդավայրէն հեռու ապրող Անատոլուցի հարիւրհազարաւոր Հայերու հետ։ Ն.Ա.Տ. Մեսրոպ Բ Պատրիարք գահակալած է 20 Նոյեմբեր 1998 թուին, որպէս 84-րդ Պատրիարք Հայոց Թուրքիոյ։

ՍՈՒՐԲ ԱՍՏՈՒԱԾԱԾԻՆ ԱԹՈՌԱՆԻՍՏ ՄԱՅՐ ԵԿԵՂԵՑԻ
Պատրիարքական Աթոռը Սամաթիայէն Գումգաբուի այժմու կեդրոնը փոխադրուած է 1641 թուին եւ փողոցին հանդիպակաց կողմի Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցին եղած՝ Պատրիարքական Աթոռանիստ Եկեղեցի։ Եկեղեցւոյ ներքնայարկի քարայրին մէջ գտնուող Սուրբ Թադէոս Լուսաղբիւրը կը հաստատէ այն իրողութիւնը թէ Եկեղեցին սկիզբէն Բիւզանդական Եկեղեցի մը եղած է։ Եկեղեցին 1654, 1718 եւ 1826 տարիներուն պատահած հրդեհներուն պատճառաւ աւերուած եւ իւրաքանչիւրէն յետոյ վերանորոգուելով պաշտամունքի վերաբացուած է։ Եկեղեցին ի հիմանէ վերակառուցուած է բարերար Գազազ Յարութիւն Ամիրա Պէզճեանի արդեամբ եւ արքունի ճարտարապետներ՝ Գրիգոր Ամիրա Պալեանի եւ Տէօվլէթ Կարապետի վերահսկողութեամբ։ Նորակառոյց տաճարը ընծայուած է Աստուծոյ փառքին 14 Հոկտեմբեր 1828 թուին։ Եկեղեցւոյ զանգակատունը եւ կարգ մը բաժինները 17 Օգոստոս 1999 թուին երկրաշարժին հետեւանքով վնասուած ու բոլորովին վերանորոգուած են 2000 թուին։