History

Սուրբ Որդւոց Որոտման Եկեղեցի Եւ Մեսրոպ Մութաֆեան Մշակոյթի Կեդրոն

Հայոց Պատրիարքարանը 1641 թուականին Սամաթիա թաղէն իր այս օրուան տեղը Գուբգաբու փոխադրուած է։ Այս թուականէն մինչեւ այս օր Հայոց Պատրիարքարանի Եկեղեցին եղած է իր դիմացը գտնուող Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցին։ 1718 թուականի Յուլիս ամսուան մէջ պատահած եւ 34 ժամ տեւող մեծ հրդեհի ընթացքին այրած է նաեւ Պատրիարքարանը եւ Եկեղեցին։ Կ՚աւանդուի թէ այս հրդեհին ընթացքին այրած են յիսուն հազար տուն եւ մեռած են տասնըհինգ հազար մարդիկ։ Տարի մը վերջ Երուսաղէմի Պատրիարք Գրիգոր Շղթայակիր եւ Պոլսոյ Պատրիարք Յովհաննէս Կոլոտի ջանքերով, Հաճի Սեղբոս, արքունի ճարտարապետներ՝ Հաճի Մելիտոն Արապօղլու եւ Սարգիս Քալֆայի աջակցութեամբ նոյն տարուան մէջ եօթանասուն օրէն վերաշինուած Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին 1719ին օծուած, պաշտամունքի բացուած եւ այդ օրէն սկսեալ անուանուած է ՝ Մայր Եկեղեցի։ Քովնտի երեք եկեղեցւոյ ձեւով ծրագրուած շինութիւններու խումբին կեդրոնը կը գտնուի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, որուն հարաւը գտնուող եկեղեցին Սուրբ Յակոբ, իսկ հիւսիսը գտնուող եկեղեցին (Դուրսի Եկեղեցի անունով ալ ծանօթ է) օծուած է՝ Սուրբ Սարգիս անունով։ 10 Մայիս 1762 թուականին տեղի ունեցող եւ քսանըչորս ժամ տեւող հրդեհը մեծ աւեր գործած է եկեղեցւոյ վրայ։ Եկեղեցին այդ շրջանին Պոլսոյ Պատրիարքարանի, մեծ աստուածաբան եւ բանաստեղծ Յակոբ Արք. Նալեանի (1706-1764) ջանքերով եւ իր բարեկամը Սատրազամ Գօճա Ռակըբ Փաշային օժանդակութեամբ վերանորոգուած է (1764)։

Պատրիարքարանը եւ եկեղեցիներու խումբը, Դեկտեմբեր 1819 թուականին Ատրիանապոլսեցի Պօղոս Պատրիարքին ջանքերով եւ Սուլթան Մահմուտ Բ.ի հրովարտակով լայն վերանորոգութեան մը ենթարկուած է։ Սուրբ Աստուածածին եւ յարակից երկու եկեղեցի, հիւսիսը՝ Սուրբ Խաչ եւ հարաւը՝ Սուրբ Որդւոց Որոտման անուններով օծուած եւ 25 Փետրուար 1820 թուականին հանդիսաւոր արարողութեամբ պաշտամունքի բացուած է։ Այս գերանորոգումը կատարուած է արքունի ճարտարապետ՝ Յովհաննէս Ամիրա Սէրվերեանի կողմէ, որ փեսան էր Գրիգոր Ամիրա Պալեանի։

Քանի մը տարի վերջ, 18 օգոստոս 1820 Հօճափաշա հրդեհով Եկեղեցիները, Պատրիարքարանը եւ Երուսաղէմի Պատրիարքարանի Առաջնորդարանը դարձեալ աւերակոյտ դարձած են նաեւ1790ին բացուած վարժարանն ալ այրած է։ Սուլթան Մահմուտ Բ.ի մտերիմ բարեկամը եւ ելմտական խորհրդատուն Գազազ Արթին (Յարութիւն Ամիրա Պէզճեան) ջանքերով ստացուած է նոր վերանորոգման հրովարտակ մը։ Այս ծրագրին պատասխանատուներն են՝ Գրիգոր Ամիրա Պալեան (1764-1831) եւ Հաճը Տէվլէթ ե Կարապետ Վարպետին պատրաստած ծրագիրներով եկեղեցիները շինուած են ամբողջովին քարաշէն։ 10 Փետրուար 1828 թուականին հիմ նետելու արարողութենէ ետք, Սուրբ Աստուածածին Մայր Եկեղեցին հիւսիսային կողմը՝ Սուրբ Խաչ Եկեղեցին, այս երկու եկեղեցիները իրար կապող բայց աւելի վերջ փլցուած Սուրբ Հրեշտակապետ Մատուռը եւ Սուրբ Յարութիւն Մատուռը, այս մատրան տակը գտնուող Սուրբ Թորոս Այազմա Մատուռը, Մայր Եկեղեցւոյ հարաւը գտնուող Սուրբ Որդւոց Որոտման Եկեղեցին եւ այս երկու շէնքը իրար կապող Սուրբ Յովհաննէս մկրտութեան Մատուռէն բաղկացած շէնքերու խումբը 14 Հոկտեմբեր 1828ին օծուելով պաշտամունքի բացուած է։ Երեք միլիոն ղուրուշ արժող ծախսերուն կէսը դիմագրւած է Գազազ Արթին։ Կրօնական համալիրին դիմացը գտնուող Պատրիարքարանը եւ քովի Երուսաղէմի Պատրիարքութեան Առաջնորդարանն ալ վերանորոգուած են։ Այս շինութիւններու գործունէութեան ընթացքին աղքատ տղոց ուսուցման համար դասարան մը աստուածաբանական գիտելիքներու համար երկու դասարան, հրդեհի համար ջրաւազան մը եւ մնայուն ջրհանկիրներու համար սենեակներ շինուած են։ Այսու հանդերձ կարճ ժամանակամիջոցէն 1830 թուականին այս շէնքերուն տեղ կառուցուած է բարերար եւ կրթասէր Պէզճեանին անունը կրող Մայր Վարժարանը։ 1913 թուականին վարժարանին հին շէնքը փլցուած, այսօրուան ձեւով դարձեալ կառուցուած է։

Առաջին Աշխարհամարտի ընթացքին Սուրբ Որդւոց Որոտման Եկեղեցին գործածուած է որպէս մթերանոց, իսկ 1940ներուն ծառայած է որպէս շղթայի եւ պարանի գործատուն։ Այս Եկեղեցին ապաւէն դարձած է 1960 եւ 1975 թուականներուն Վարդօ եւ Լիճէյի մէջ պատահած երկրաշարժներէն ազդուող Հայ աղէտեալներուն։ Ժամանակի ընթացքին շէնքը պէտք եղած խնամքին առարկայ չդառնալուն պատճառով աւերակ դարձած է։ 16 Նոյեմբեր 2008 թուականին ընտրութեամբ գործի գլուխ անցնող Գումգաբու Սուրբ Աստուածածին Թաղային Խորհուրդի շրջանին 2010 Եւրոպա Մշակոյթի Կեդրոն ծրագրի շրջագիծով վերանորոգման ենթարկուած Որդւոց Որոտման Եկեղեցին 28 Դեկտեմբեր 2011 թուականին վերաբացուած է կրօնական եւ աշխարհիկ արարողութիւններով։ Այս շինութեան վերանորոգման գաղափարը օրակարգ բերող եւ մշակոյթի կեդրոն մը ըլլալը փափաքող առաջին անձը եղած էր ամենապատիւ Մեսրոպ Սրբազան Պատրիարք հայրը։ Այս պատճառաւ Սուրբ Որդւոց Որոտման Եկեղեցին անուանուած է Մեսրոպ Մութաֆեան Մշակոյթի Կեդրոն։ Իր կրօնական առաքելութիւնն ալ շարունակող Որդւոց Որոտման Եկեղեցին – Մեսրոպ Մութաֆեան Մշակոյթի Կեդրոնը իր արժէքաւոր պատմութեամբ եւ ճարտարապետական կառոյցով պիտի դառնայ նոր հասցէն համերգներու, ցուցահանդէսներու ու մշակութային ձեռնարկներու եւ Պոլսոյ արուսետական եւ մշակութային կեանքին մէջ պիտի ունենայ իր ուրոյն տեղը։

Dr.Elmon HANCER
Art Historian- Academician.