Tarihçe

SURP VORTVOTS VORODMAN KİLİSESİ (Gök Gürlemesinin Oğulları) VE PATRİK MESROP MUTAFYAN KÜLTÜR MERKEZİ

1641'de Ermeni Patriklik makamı Samatya'dan Kumkapı'ya bugünkü yerine nakledilmiştir. Bu tarihten günümüze Patrikhane binasının karşısındaki Surp Asdvadzadzin (Tanrı Anası Meryem) Ermeni Patrikhanesinin Kilisesi olmuştur. 6 Temmuz 1718 günü otuz dört saat süren, elli bin ev ile on beş bin insanın öldüğü rivayet edilen büyük yangında, Patrikhane ve kilisesi de yanmıştır. Bir yıl sonra Kudüs Patriği Krikor Şkhtayagir ile İstanbul Patriği Hovhannes Golod'un çabaları, Hacı Seğpos, hassa mimarları Hacı Melidon Araboğlu ve Sarkis Kalfa'nın desteğiyle aynı yıl, yetmiş gün içinde yeniden inşa edilen Surp Asdvadzadzin Kilisesi 1719'da kutsanarak ibadete açılmış ve bu tarihten sonra ilk defa Ana Kilise olarak anılmaya başlanmıştır. Yan yana üç kilise şeklinde planlanmış olan yapı gurubunun merkezinde yer alan Surp Asdvadzadzin'in güneyindeki Surp Hagop, kuzeyindeki ise Dış Kilise de denilen Surp Sarkis adıyla kutsanmıştır. 10 Mayıs 1762 günü baş gösteren ve yirmi dört saat süren yangında büyük hasar gören Surp Asdvadzadzin Kilisesi, dönemin İstanbul patriği, ünlü ilahiyatçı ve şair Başepiskopos Hagop Nalyan'ın (1706-1764) gayreti ve şahsi dostu Sadrazam Koca Ragıp Paşa'nın (1669-1763) himmetiyle onarılmıştır (1764).

Patrikhane binası ve kilise kompleksi, Aralık 1819 yılında Patrik Edirneli Boğos'un çabaları ve Sultan II. Mahmud'un fermanı ile kapsamlı bir yenilemeye tabi tutulmuştur. Surp Asdvadzadzin ve bitişiğindeki iki kilise, kuzeyindeki Surp Haç ve güneyindeki Surp Vortvots Vorodman (Gök Gürlemesinin Oğulları) adları ile 25 Şubat 1820 tarihinde kutsanarak görkemli bir törenle ibadete açılmıştır. Bu onarım, Krikor Amira Balyan'ın damadı olan Hassa mimarı Hovhannes Amira Serveryan tarafından gerçekleştirilmiştir.

Birkaç yıl sonra, 18 Ağustos 1826 Hocapaşa yangınında kiliseler, Patrikhane ve Kudüs Temsilciliği yeniden harap olmuş, 1790'da açılan okul da yanmıştır. Sultan II. Mahmud'un yakın dostu ve mali danışmanı Kazaz Artin'in (Harutyun Amira Bezciyan) gayretleriyle yeni bir onarım fermanı alınmıştır. Bu proje için görevlendirilmiş olan Krikor Amira Balyan (1764-1831) ve Hacı Devlet Garabed Kalfa'nın hazırladığı plan şemaları ile kiliseler tamamen kâgir olarak inşa edilmiştir. 10 Şubat 1828'deki temel atma töreninden sonra, Surp Asdvadzadzin Mayr Yegeğetsi (Tanrı Anası Meryem Ana Kilisesi), kuzeyinde Surp Haç Kilisesi , bu iki yapıyı bağlayan ancak daha sonra yıktırılan Surp Hreşdagabed (Başmelek) Şapeli ile Surp Harutyun (Diriliş) Şapeli, bu şapelin altındaki Surp Toros Ayazma Şapeli, Ana Kilisenin güneyinde Surp Vortvots Vorodman Kilisesi ve bu iki yapıyı birbirine bağlayan Surp Hovhannes Vaftiz Şapeli'nden oluşan yapılar topluluğu 14 Ekim 1828'de kutsanarak ibadete açılmıştır. Üç milyon kuruş tutan külliyenin giderlerinin yarısı Kazaz Artin tarafından karşılanmıştır. Dini kompleksin karşısındaki Patrikhane ve yanındaki Kudüs Patrikliği Temsilcilik binaları da yenilenmiştir. Bu inşaat faaliyetleri sırasında fakir çocukların eğitimi için bir sınıf, ilahi öğrenimi için iki derslik, yangına karşı bir havuz ve daimi tulumbacılar ekibi için odalar yaptırılmışsa da kısa bir süre sonra, 1830'da bu yapıların yerinde, hayırsever ve eğitimsever Bezciyan'ın adını taşıyan Mayr Varjaran Mektebi inşa edilmiştir. 1913'te mektebin eskiyen binası yıktırılmış, bugün görüldüğü şekliyle yeniden yaptırılmıştır.

Surp Vortvots Vorodman Kilisesi I. Dünya Savaşı sırasında depo olarak kullanılmış,1940'lı yıllarda zincir ve halat fabrikası olarak hizmet vermiştir. Kilise binası, 1966 ve 1975 yıllarında Varto'da ve Lice'de meydana gelen depremlerden sonra, Ermeni depremzedelere barınak olmuştur. Bina, uzun yıllar gerekli onarımlar yapılamadığından zamanla harap olmuştur.

16 Kasım 2008 tarihinde seçimle iş başına gelen Kumkapı Meryem Ana Ermeni Kilisesi Yönetim Kurulu döneminde, 2010 Avrupa Kültür Başkenti programı kapsamında restorasyonu gerçekleştirilen Vortvots Vorodman Kilisesi, 28 Aralık 2011 tarihinde dini ve resmi törenlerle açılmıştır. Bu yapının onarımını ilk kez gündeme getiren ve bir kültür merkezi olmasını arzu eden Kadasetli Patrik II. Mesrop Mutafyan Hazretleri olmuştur. Bu nedenle Surp Vortvots Vorodman Kilisesi, Patriğimize ithafen Mesrop Mutafyan Kültür Merkezi olarak adlandırılmıştır. Dini işlevi de devam edecek olan Vortvots Vorodman Kilisesi-Mesrop Mutafyan Kültür Merkezi, değerli tarihi ve mimari yapısı ile konser, sergi gibi çeşitli kültürel etkinliklerin yeni adresi olacak, İstanbul'un sanatsal ve kültürel yaşamında özel bir yer tutacaktır.

Dr. Elmon Hançer
Sanat Tarihçisi - Akademisyen